Kopalnia w Jawiszowicach

Kopalnię założono w 1903 roku, a po odzyskaniu niepodległości przeszła w polskie ręce i była jedyną państwową kopalnią węgla w II Rzeczypospolitej. W sierpniu 1942 roku Niemcy utworzyli przy niej podobóz Jawischowitz i po raz pierwszy w historii niemieckich obozów koncentracyjnych posłali więźniów pod ziemię, na przodek, do wydobycia węgla. Wszystkie pozostałe podobozy przy kopalniach powstały co najmniej rok później.

Praca na dole była wyrokiem odroczonym. Ludzie bez przygotowania górniczego, w obozowym ubraniu, po dwunastu godzinach na przodku, wracali do obozu na apel. Zawały, wypadki i wyczerpanie zabierały ich szybciej niż jakakolwiek selekcja. Podobóz działał do stycznia 1945 roku i był jednym z największych w całym systemie.

15 grudnia 1981 roku, cztery dni po wprowadzeniu stanu wojennego, załoga tej samej kopalni rozpoczęła strajk. Tysiąc dwustu sześćdziesięciu siedmiu górników zostało pod ziemią przez dwie doby; ostatni wyjechali na powierzchnię 17 grudnia o wpół do drugiej w nocy. Zachowało się siedem zabytkowych obiektów, w tym dwie przedwojenne wieże szybowe i maszyny wyciągowe z lat trzydziestych. Zwiedzamy wyłącznie budynki na powierzchni.